Μισός αιώνας ιστορικής καταγραφής

Γραμμένο από τη σκοπιά ενός βετεράνου δημοσιογράφου που παρακολούθησε στενά τη δημόσια ζωή της χώρας για δεκαετίες, το νέο βιβλίο του Θοδωρή Καλούδη «50 Χρόνια – Ρεπορτάζ στην Ιστορία» (1974–2025) αποτελεί ένα βαθύ πολιτικό και ιστορικό χρονικό της σύγχρονης Ελλάδας. Με τη νηφαλιότητα και την απόσταση που προσφέρει η εμπειρία, ο συγγραφέας ακολουθεί την πορεία της χώρας από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα. Αντί να αναλώνεται απλώς σε πρόσωπα, εστιάζει στα επαναλαμβανόμενα μοτίβα της εξουσίας. Φωτίζει τις μεγάλες στιγμές, τις γεωπολιτικές προκλήσεις, αλλά και τις αυταπάτες μιας ολόκληρης κοινωνίας. Η Μεταπολίτευση αναδεικνύεται πράγματι ως μια καθοριστική δημοκρατική κατάκτηση που προσέφερε σταθερότητα και ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Παράλληλα, όμως, ενσωμάτωσε δομικές αδυναμίες που τελικά εξερράγησαν κατά τη διάρκεια της μεγάλης οικονομικής κρίσης της περασμένης δεκαετίας. Το έργο αυτό συγκροτεί μια μεστή αφήγηση, ενώ τα κεφάλαιά του μπορούν άνετα να διαβαστούν και αυτόνομα, ως εκτενή δοκίμια πολιτικής ανάλυσης.

Ο άνθρωπος πίσω από τις ειδήσεις

Η πορεία του ίδιου του συγγραφέα είναι απόλυτα συνυφασμένη με τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Γεννημένος στην Αθήνα το 1950 και σπουδαστής της Νομικής, ο Θοδωρής Α. Καλούδης συμμετείχε ενεργά στο αντιδικτατορικό κίνημα, πρωταγωνιστώντας στις καταλήψεις της Νομικής και του Πολυτεχνείου. Η έκδοση της «Πρωτοπορίας» με τους συμφοιτητές του, ένα έντυπο που έκλεισε βίαια από το καθεστώς, αποτέλεσε ορόσημο αμφισβήτησης της λογοκρισίας. Η επαγγελματική του πορεία, ως μέλος της ΕΣΗΕΑ από το 1977, καλύπτει τις σπουδαιότερες στιγμές του ελληνικού Τύπου. Από την «Αυγή» και την ανταπόκριση στις Βρυξέλλες για την «Ελευθεροτυπία» στα χρόνια των ευρωπαϊκών διαπραγματεύσεων, μέχρι την ίδρυση και διεύθυνση εμβληματικών μέσων. Έντυπα όπως το «Κέρδος», η «Ημερησία», το «Έψιλον», το «Newsweek» και η «24 Ώρες», αλλά και καίριες θέσεις σε ΕΡΤ, «Βήμα» και «Έθνος», φέρουν την υπογραφή του. Σήμερα, συνεχίζει την πορεία του διευθύνοντας τον ιστότοπο economico.gr, αντιπροσωπεύοντας μια εποχή όπου η δημοσιογραφία βασιζόταν αποκλειστικά στα ανθρώπινα δίκτυα πληροφοριών.

Η μετάβαση στην «Εξωγήινη» Νοημοσύνη

Καθώς τα παραδοσιακά δίκτυα πληροφοριών, όπως αυτά που υπηρέτησε ο Καλούδης, μετασχηματίζονται, βρισκόμαστε πλέον αντιμέτωποι με νέες, αχαρτογράφητες προκλήσεις. Αυτή ακριβώς τη μετάβαση εξετάζει ο Ισραηλινός ιστορικός και συγγραφέας Yuval Noah Harari στο νέο του βιβλίο «Nexus» (2024). Όπως εύστοχα παρατηρεί ο αναγνώστης και κριτικός Jim Heffernan, η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) δεν θυμίζει απλώς κάτι τεχνητό, αλλά μάλλον μια «Εξωγήινη Νοημοσύνη» που αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού. Στις 490 σελίδες αυτού του πυκνού και απαλλαγμένου από περιττές φλυαρίες έργου, ο Harari χωρίζει την ανάλυσή του σε τρία μέρη. Ξεκινά από τα «Ανθρώπινα Δίκτυα», εξηγώντας πώς οι πολιτισμοί βασίστηκαν πάντα σε ιστορίες που, ανεξάρτητα από την αλήθεια τους, είχαν τη δύναμη να ενώνουν τους ανθρώπους. Στη συνέχεια, περνά στο «Ανόργανο Δίκτυο», αναλύοντας πώς εφευρέσεις από την τυπογραφία μέχρι τους σύγχρονους υπολογιστές αναδιαμόρφωσαν τα δίκτυα επιβολής της τάξης και της εξουσίας.

Αλγόριθμοι, παραπληροφόρηση και αληθινοί κίνδυνοι

Η πιο σκοτεινή πτυχή αυτής της τεχνολογικής εξέλιξης αποκαλύπτεται στο τρίτο μέρος του βιβλίου, την «Πολιτική των Υπολογιστών». Οι αλγόριθμοι δεν είναι πια απλά εργαλεία, αλλά δρώντα υποκείμενα. Ο Harari παραθέτει το τραγικό παράδειγμα της Μιανμάρ. Η μουσουλμανική μειονότητα των Ροχίνγκια, που κάποτε αριθμούσε σχεδόν 2.000.000 κατοίκους, υπέστη εθνοκάθαρση με χιλιάδες δολοφονίες και βιασμούς, ενώ τουλάχιστον 700.000 άνθρωποι εκδιώχθηκαν από τη χώρα. Οι αλγόριθμοι του Facebook, ρυθμισμένοι στενά για να μεγιστοποιούν την «αφοσίωση των χρηστών» (user engagement), διευκόλυναν ακούσια αυτή τη γενοκτονία. Η αλήθεια είναι πάντα περίπλοκη, ενώ η φαντασία μπορεί να απλοποιηθεί επικίνδυνα.

Ένα ακόμη ανατριχιαστικό πραγματικό γεγονός που καταγράφεται στο βιβλίο επιβεβαιώνει αυτόν τον κίνδυνο. Ο 19χρονος Jaswant Chail εισέβαλε στο Παλάτι του Μπάκιγχαμ οπλισμένος με βαλλίστρα, σχεδιάζοντας να δολοφονήσει τη Βασίλισσα Ελισάβετ. Το σχέδιό του δεν προέκυψε εν κενώ. Υποκινήθηκε μέσα από χιλιάδες διαδικτυακά μηνύματα από τη «Sarai», η οποία τον ενθάρρυνε λέγοντάς του πως το σχέδιό του ήταν «πολύ σοφό», ανταλλάσσοντας παράλληλα μαζί του σεξουαλικά μηνύματα. Η Sarai δεν ήταν αληθινός άνθρωπος, αλλά το κατασκεύασμα ενός προγράμματος Τεχνητής Νοημοσύνης ονόματι Replika.

Μπροστά σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, τα ερωτήματα που θέτουν τα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου είναι αμείλικτα. Μπορούμε ακόμα να διατηρήσουμε τον δημοκρατικό διάλογο; Θα παραδώσουμε όλη την εξουσία στους αλγορίθμους; Καθώς βρισκόμαστε στο χείλος ενός παγκόσμιου διχασμού ή μιας παγκόσμιας αυτοκρατορίας πίσω από το «Παραπέτασμα του Πυριτίου», οι οριστικές απαντήσεις αγνοούνται. Ο τροχός της ιστορίας, άλλωστε, συνεχίζει να γυρίζει ασταμάτητα.